Het is aan de journalistiek zelf om iets te doen tegen het afnemende vertrouwen

Met deze nieuwsbrief sluit ik een week van nieuwsbrieven over het Digital News Report 2026 af. Mocht je het rapport nog niet hebben gelezen: neem echt even de tijd binnenkort om het door te lezen.

Daarnaast bouwde Ezra Eeman, directeur Strategie & Innovatie bij de NPO, met behulp van generatieve AI een handige tool om de cijfers in het rapport verder te verkennen en actief aan de slag te gaan met vragen en aannames over nieuwsgebruik.

Het webinar dat ik dinsdag presenteerde voor het Commissariaat voor de Media naar aanleiding van het Digital News Report is terug te kijken op YouTube. De losse items staan ook online.

Je kunt dalend vertrouwen in de journalistiek niet enkel afdoen als maatschappelijk probleem

De belangrijkste conclusie die je jarenlang uit het Digital News Report kon trekken is dat we ons eigenlijk niet zoveel zorgen hoeven te maken in Nederland. Het vertrouwen was hoog in vergelijking met andere landen, qua nieuwsinteresse en gebruik ging het oké en als je keek naar betalen voor online nieuws zaten we in de middenmoot, mede door een sterk aanbod van gratis nieuws. Sommige trends waren licht negatief, maar in vergelijking met andere landen deed Nederland het goed.

Vorig jaar was een soort kantelpunt. Er was al een paar jaar een duidelijk dalende trend als het gaat om gebruik, interesse en vertrouwen in nieuws en de daling versnelde. Dit jaar zie je dat de trend dalend blijft. Qua gebruik en interesse heeft dat ook zeker te maken met wat er in de wereld gebeurt, maar vooral het dalende vertrouwen is zorgelijk.

Je mag deze cijfers ook niet los van elkaar zien. Volgens de onderzoekers van het Commissariaat voor de Media, die de Nederlandse versie van het rapport schrijven, laat de data zien dat interesse, gebruik en vertrouwen met elkaar samenhangen.

Nu is gebruik meetbaar en interesse tot op zekere hoogte ook, maar vertrouwen is een heel lastig begrip. Je kunt mensen vragen of ze iets vertrouwen, mensen cijfers laten uitdelen en dan grafiekjes maken, zoals het Digital News Report doet, maar het blijft ergens heel abstract. Er is daarnaast genoeg onderzoek dat laat zien dat het dalende vertrouwen in de journalistiek niet op zichzelf staat, maar dat ook het vertrouwen in de politiek en in overheidsinstanties daalt.

Soms heb ik het idee dat de journalistiek daardoor denkt dat dit een maatschappelijk probleem is en geen probleem van het vakgebied. "We doen wat we altijd hebben gedaan en dat zou er automatisch toe moeten leiden dat mensen ons gaan vertrouwen", lijkt soms de tendens. En voor de duidelijkheid, dat is geen letterlijke quote, maar is met een licht cynische insteek wel vaak de samenvatting als het over dit onderwerp gaat.

Dat zie je ook terug in het hoofdredactioneel commentaar dat Pieter Klok van De Volkskrant donderdag schreef. "Als burgers hun nieuwsvoorziening niet meer vertrouwen, verdwijnt de gedeelde werkelijkheid uit zicht en dat is een bedreiging voor de democratie. Herstel van het publieke debat zou bovenaan de politieke agenda moeten staan", waren de eerste twee zinnen van zijn betoog.

Journalistiek adviseur Sophie van Oostvoorn merkte op LinkedIn terecht op dat Klok hier betoogt dat de politiek iets moet doen, maar dat hij geen woord rept over zijn eigen vakgebied.

Tweederde van de Nederlanders denkt dat eigenaren van nieuwsmedia invloed uitoefenen op het nieuws, ruim een kwart denkt dat dit zeer veel invloed is, laat het Digital News Report zien. Dit gaat ook over jouw krant, Pieter, die onderdeel is van een gigantisch mediabedrijf dat meer dan de helft van de landelijke nieuwsmerken in handen heeft.

70 procent van de mensen denkt dat de politiek invloed heeft op nieuwsmedia, ook hier geldt dat meer dan een kwart van de Nederlanders zelfs denkt dat dit zeer veel invloed is. Dit beeld van mensen zal niet bijdragen aan het vertrouwen in de journalistiek, is een kleine aanname van mijn kant.

De journalistiek zal aan de slag moeten om dit soort invloeden te verkleinen. Of, als die invloeden er volgens hen niet zijn, het publiek moeten bewijzen dat die er niet zijn. Denken dat je redactiestatuut dat je ergens in een donker hoekje van je site hebt gepubliceerd afdoende is, is naïef en zelfs kwalijk te noemen. Je moet vertrouwen winnen door actief moeite te doen en blijkbaar is de moeite die altijd gedaan is, door een redactiestatuut te hebben, niet genoeg.

De rectificaties die nieuwsmedia doen bij fouten zijn blijkbaar niet genoeg. De transparantie die hoofdredacties soms pogen te tonen middels een blogpost of hoofdredactioneel commentaar is blijkbaar niet genoeg.

Wat waarschijnlijk niet meehelpt is hoe makkelijk nieuwsmedia principes overboord gooien voor een paar euro's. De hunkering naar bereik die resulteert in clickbaitkoppen en goedkope meukcontent. En nog steeds zijn er nieuwsmedia die advertorials plaatsen die eruitzien als een artikel, waar enkel een vaag labeltje "Aangeboden door..." nog verraadt dat het helemaal geen nieuwsartikel is (hallo, RTL Nieuws).

En dit alles is, denk ik, slechts het laaghangende fruit. Om het vertrouwen te winnen in deze tijd moet de journalistiek zichzelf heruitvinden. Meer verantwoording en uitleg, meer reflectie, meer in gesprek met het publiek, maar vooral ook meer gesprek over het vertrouwen in de journalistiek op redacties.

Vertrouwen is de belangrijkste voorwaarde voor het bestaan van de journalistiek. Het is een voorwaarde die tot stand komt door allerlei externe factoren, maar waar men zelf een veel grotere rol in speelt dan men doorheeft. Als dat wat tot nu toe altijd prima werkte om dat vertrouwen te krijgen, niet meer werkt, zul je moeten kijken wat je anders moet doen, wat je beter moet doen. De dalende trends uit het Digital News Report laten zien dat de tijd om dit te doen wegtikt.

Kort

• Dat podcasts kansen bieden om je publiek meer verdieping te geven, hoef ik je als lezer van mijn nieuwsbrief hopelijk niet uit te leggen. Dat geldt ook voor regionale en lokale media. Het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek schreef er een stuk over met een aantal mooie voorbeelden.
• Popup-nieuwsbrieven zijn kortlopende nieuwsbrieven rondom een bepaald thema of evenement. Ik geloof hier zelf heel erg in, omdat ze een heel geïnteresseerd en betrokken publiek bedienen. Veel media beginnen er echter niet aan omdat ze van mening zijn dat ze een publiek opbouwen dat ze daarna weer weggooien. In mijn ogen is dat een vrij kortzichtige gedachte, omdat deze groep juist heel veel binding opbouwt met je merk. Een mooi voorbeeld van hoe dat werkt komt van The Guardian.
• Technologiemagazine Wired, uitgegeven door Condé Nast, introduceert een nieuw product voor abonnees: een soort forum waarmee lezers in contact kunnen komen met de journalisten van Wired.
• Als je er als uitgever voor kiest om actief bots te blokkeren, wat doe je dan met betalende abonnees die een AI-agent je site willen laten bezoeken omdat dat de manier is waarop zij hun nieuws willen gebruiken? Le Monde worstelt hiermee en verkent oplossingen zoals het beschikbaar maken van een zogeheten MCP.
• Nederland kan vooruitlopend op mogelijke Europese wetgeving zelfstandig een socialmediaverbod voor kinderen invoeren. De enige uitdaging is hoe de leeftijdscontrole wordt gedaan.
• Platforms als Instagram en TikTok geven gebruikers controle over hun feeds. TechCrunch zet uiteen hoe verschillende platforms dat doen. De hoop van de techbedrijven is uiteraard dat dit leidt tot meer gebruik van de apps in kwestie, maar uiteindelijk is gebruikers controle geven natuurlijk een goede ontwikkeling.