Maak dit jaar tijd vrij om na te denken over wat journalistiek eigenlijk is of zou moeten zijn

Om te beginnen uiteraard de beste wensen voor het nieuwe jaar. Hopelijk heb je een fijne jaarwisseling gehad. In deze nieuwsbrief wil ik een beetje uitzoomen en kijken naar de grote uitdagingen voor de journalistiek en hoe dat in mijn ogen zou moeten leiden tot een gesprek over wat de journalistiek nu eigenlijk is of zou moeten zijn.

Er moet tijd worden vrijgemaakt om na te denken over wat journalistiek eigenlijk is

De jaarwisseling is een moment om terug te kijken naar het afgelopen jaar, maar vooral ook om vooruit te kijken. Op de één of andere manier blijft het aanbreken van zo'n blok van 365 dagen iets magisch. Alsof alleen nu alles mogelijk is of dat je nu moet beslissen wat je (anders) wilt doen. Ik heb dat ergens altijd iets geks gevonden, maar tegelijkertijd omarm ik het.

Als ik kijk naar 2026 voor de journalistiek, dan sta ik niet meteen juichend op de banken. Daarvoor zijn er te veel fundamentele uitdagingen voor de industrie. Niet voor niets was de tendens van mijn terugblik op 2025 dat er een gebrek is aan fundamentele keuzes binnen de journalistiek.

Nadat ik deze nieuwsbrief had samengesteld en verstuurd, bleef bij mij het gevoel hangen dat er nog iets diepers onder zit. Als je kijkt naar de uitdagingen voor de journalistiek zijn er immers een vijftal grote issues:

1. Het verkeer naar nieuwssites vanuit Google en Facebook staat onder toenemende druk. Google Discover zorgt ervoor dat sites aan het verkeersinfuus blijven hangen, maar het is te verwachten dat dit eindig is.
2. Het gebruik van traditionele nieuwsmedia loopt terug, in het bijzonder onder de jongere generaties, en het neemt, ondanks alle verwachtingen en hoop, niet toe als mensen ouder worden.
3. Het mediagebruik onder jongere generaties verschuift van lezen naar kijken en van het gebruiken van dat wat mediamerken maken naar dat wat zelfstandig makers maken.
4. De opkomst van gegenereerde media zorgt voor een stortvloed aan beeldmateriaal, waarbij twijfel ontstaat over wat echt of nep is, maar het publiek dat ook minder belangrijk lijkt te vinden.
5. Het vertrouwen in de instituties die het fundament vormen voor de democratie, waar ook de journalistiek onder valt, staat onder druk.

Al deze uitdagingen zorgen ervoor dat de rol die traditionele nieuwsmedia innemen in de maatschappij misschien niet meer zo vanzelfsprekend is als deze was. En de reflex die daarbij ontstaat is vooral proberen te bewaken wat er is. De reactie is over het algemeen defensief en er lijkt ook een soort houding te zijn dat uiteindelijk de journalistiek simpelweg een onmisbare rol is en ondanks al deze uitdagingen dus gewoon kan blijven bestaan zoals hij doet. Alsof de journalistiek een soort alleenrecht heeft op betrouwbare informatie.

Wat als journalistiek minder belangrijk wordt? Of wat als je veel explicieter moet maken waarom je doet wat je doet en waarom dat belangrijk is voor zowel het publiek als de gehele maatschappij, als je mensen hier eerst van moet overtuigen?

Wat betekent dat voor hoe we journalistiek maken? Wat betekent dat voor de relatie tussen publiek en journalistiek? En wat betekent dat überhaupt voor wat journalistiek is of kan zijn?

Het zijn vragen waar het natuurlijk best wel eens over gaat de afgelopen jaren, maar waarbij de conclusie eigenlijk zelden over de kern van wat de journalistiek is en doet. Er wordt altijd uitgegaan van hoe het nu gaat en het behoud daarvan.

Uiteraard weet ik ook niet wat de toekomst brengt of hoe het precies anders moet, maar ik zie wel dingen die anders zouden kunnen, die zouden kunnen worden uitgeprobeerd. Maar bovenal zie ik heel veel urgentie om het hier veel meer over te hebben met elkaar. En dat is lastig, want er is altijd weer een krant die af moet, een journaal dat vol moet, een verhaal wat nu online moet. Er is nooit een moment om even pauze te nemen en even uit te zoomen om het te hebben over wat we nu eigenlijk met z’n allen aan het doen zijn.

Die momenten zijn echter wel nodig. Die moeten worden gemaakt. De toekomst van de journalistiek is immers zoveel belangrijker dan die ene krant of dat ene verhaal.

Kort

• Google's chatbot Gemini biedt voortaan de mogelijkheid om je te vertellen of video's zijn gegenereerd of bewerkt met AI-tools van Google. Gemini checkt hiervoor de SynthID-metadata die door Google's AI-tools automatisch wordt toegevoegd aan foto's en video's die je maakt of bewerkt.
• Meta heeft vlak voor de jaarlijkse jaarwisseling Nederlandse gebruikers van Facebook en Instagram de mogelijkheid gegeven om de chronologische als standaard in te stellen. De apps openden altijd op de algoritmische 'Voor jou'-tijdlijn en daarover had Bits of Freedom een rechtszaak aangespannen. Deze verloor Meta en uiteindelijk kreeg het bedrijf tot eind december om de wijziging door te voeren. Op het moment dat je binnen Instagram de algoritmische tijdlijn selecteert, wordt Instagram wel iets minder gebruiksvriendelijk. Je kunt niet langer naar links swipen om een nieuwe Story of post te plaatsen. Het is en blijft Meta...
• Apple moet in Italië een boete betalen vanwege de verplichte pop-up in apps waarmee je kunt aangeven dat je niet gevolgd wilt worden. Niet omdat Apple daarmee niet aan de privacywetgeving voldoet, maar juist om het tegenovergestelde: Apple beperkt ontwikkelaars te veel in het verzamelen van gebruikersdata waardoor ze inkomsten mislopen.
• Volgersaantallen op social media waren nog nooit zo onbelangrijk, stellen de bazen van bedrijven die actief zijn in de online makersindustrie. Dat komt doordat algoritmes gebaseerd op interesse bepalen wat mensen zien op apps als TikTok, Instagram en X.
• The Verge betoogt dat het tijd is om afscheid te nemen van de term 'podcast', omdat het concept van wat een podcast is, qua vorm en inhoud, door de opkomst van videopodcasts compleet is verwaterd, maar ook omdat heel veel podcasts helemaal niet worden gedistribueerd als podcast.